ҚАРАҚАЛПАҚ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРИ ҲӘМ ҮРП-ӘДЕТЛЕРИ

Усы пост бойынша жазылған бир комментарияда да тап усыған уқсас ўақыя ҳаққында айтылған:

Зәуре Зақанқызы:

Жоғары қабаттан құлап кеткен қызды қағып алам деп омыртқасы сынып, талай жыл төсекке таңылып, жүдеп-жадап, кедейшілікте қайтыс болған көкшетаулық азаматтың өмірі есіме түсті. Мынаған да тура солай жүрегім ауырып қалды((

Биреўге жасаған жақсылықтың соңы орны толмас өкиниш болды

Гүлнәр Сулейменова.

Мен Анармен 1992 жылы Алматыдағы бет-жақ хирургиясы ауруханасында жарты жыл жатқан кезімде танысқанмын. Ол менен екі жасқа ғана үлкен. Қызылорда жақтан келсе де тек орысша сөйлейтін талдырмаш, қараторы қыз кітап оқып жата беретін. Палатада үш қызбыз, үшіншіміз жігітінің қалауымен мұрнының үстіндегі өркешті пластикалық операциямен алдыруға келген 18 жасар сұлу, әзірбайжан қызы Лиза. Қазір ғой, пластикалық операцияны екі-үш күнде жасап, үйге қайтара салатыны,ол кезде Лиза ауруханада бір айға жуық жатты-ау. Анар екеуміздің еміміз тегін болғанымен, Лизаныкі толығымен ақылы. Лиза ауруханадан шығып кеткенше Анар екеуміз де өзімізді ханшайымдардай сезіндік. Бөлмеде ылғи гүл, қораптағы қымбат конфет, жеміс-жидектер.Сондықтан да, бүкіл бөлімше қызметкері біздің бөлмеге кіруге амарақ. Бірі гүлді иіскеп масайраса, бірі конфет, жеміс-жидектен ауыз тиеді.
Орысшаға шорқақ болсам да Лиза екеуміздің аузымыз жабылмайды, не әңгіме айтатыныз есімде жоқ. Анар құлағы мүлдем естімейтін керең болғасын ба, әйтеуір кітабын құшақтап үнсіз жатады. Лизаны шошақай, мақтаншақ деп онша жақтырмайды, оны өзінің көзіне де айтады. Бірақ, оған Лиза мүлдем ренжімейді, тырқылдап күліп кете береді.
Ауруханадан Лиза шығып кеткесін, Анар маған әңгіме айтатын болды. Оқыған кітаптары, өзінің отбасы туралы әңгімелейді. Үйінің кенжесі, бауырларының бәрі оқып- тоқыған адамдар.Мұны анасы 42 жасында туыпты, сүт кенже болғасын ба, бауырлары келгенде қатты еркелейді,ылғи өз дегенін жасатады.
Анар 13 жасқа дейін қатарының алды, үздік оқушы болған. Алтыншыны бітіріп жатқан мамырдың соңында Сырдарияның тасқынынан 9 жасар баланы құтқарып қалған батыр қыз. Бірақ, сол кезде құлақ-мұрнына көп су кеткендіктен, жиі ауруханаға түсуді бастаған.Кейін құлақ ауруы асқынып, іріңді ісікке ауысқан.Осылай жыл өткен сайын екі құлақтың дерті үдеп, отадан-ота жасалса да, есту қабілеті нашарлай берген.Енді жиырма жасынан бері таскерең, ештеңе естімейді. Сегіз жылдықтан кейін, оқуды қойған, себебі 12 айдың кем дегенде 7-8 айын ауруханада өткізеді екен. Кейде жүйкесі сыр бере ме, айқайлап, кім көрінгенмен ілігіп, шу шығарып жылайды. Оған қосылып менде еңіреп отырамын. Білмеймін, сол кезде көзсіз батырлық жасаған қызды аяймын ба, әлде оның айқайынан қорқамын ба, болмаса өзімнің құлағымның не үшін қақсап ауыратындығын дәрігерлер 3 ай бойы анықтай алмағасын, менде саңырау болып қаламын ба деп қорқамын ба, әйтеуір менде ағыл-тегіл жылайтынмын.Анар мені мен ауруханада 4 ай жатып шығып, еліне кетті.
Содан бері 24 жыл өтті, біз анда-санда бір-бірімізбен хат алысамыз. Ол маған соңғы уақыттары ватсаппен дауыстама жібереді. Мен оған жазамын.
Бірде мен оған: егер саған өмір қайта берілсе, 13 жасар Анар өз өмірін бәске тігіп біреуді құтқарар ма еді?-деп, жаздым.
«Жоқ, жоқ, тағы да жоқ! Неге? Мен оны не үшін құтқардым? Осылай мәңгі мүгедек болып қалу үшін бе? Тура сол оқиға болған кезде бәлкім ол баланың ата-ана, туыстары рахмет айтып келген шығар, есімде жоқ. Бірақ, мен құтқарған жігіт ержеткелі қашан? Ол маған бірде-бір рет келіп, халімді сұраған емес,түсінесің бе? Ол өлді деп ойламай-ақ қой, ол тірі, отбасы бар. Біз ол жақтан көшіп кеткенімізбен тамыр-таныстар бар ғой. Бұл дегенім ол жігіт маған мәңгі қарыздар болып, маған табынып немесе бас иіп өтуі керек деген сөз емес. Менде ет пен сүйектен жаралған пендемін, менде сырқатым меңдегенде қиналамын. Сонда, неге мен тастай суға секірдім, неге қасымдағы қыздар сияқты өзгелерді көмекке шақырумен ғана шектелмедім. Солай жасағанымда мен де қатарымнан қалмай жақсы жар, жақсы ана болып бақытты өмір сүрер едім ғой,-деп, ызаланамын. Мен ол адамды құтқарғандығымды бұлдамаймын. Тек, адамгершілікпен анда-санда амандығымды біліп, хал сұрасып тұрса, бәлкім маған да жеңіл болар ма еді? Бұл соншалықты қиын ба? Әлде, ол менімен байланысса мен одан материалдық көмек талап етеді деп қорқама? Ондай ойым болса, баяғыда жүзеге асырар едім ғой. Сондықтан, -мен кімді құтқарғам-деген сұрақты өзіме жиі қоямын. Бірақ ештеңе түсінбеймін»-деген еді.

Бүгин мени кишкене ўақтымда көп арқалаған әжапам (анамның сиңлиси) Қызларгул апамның 90 жасқа толыў юбилейине барып келдик. Апам менен қәдимгидей естеликке сүўретке түсе қояйын десем, қәне тыныш отырса🥰
~Апааа, сениң менен сүўретке түсе жақпан,--деп қулағына бақырып, өлдим азарда түсиндирип, жаңа түсирейин деп атырғанда Сағыйда апама:
~Көзиме операция ислетпесем, әззилеп баратыр,--деди, оған шорт кесер Сағыйда апам:
~Енди саған операцияның неге кереги бар, солай жүре бер,--деди. Айтқандай, августтың басында Сағыйда апамның да 80 жыллық тойын өткердик. (Ол да анамның сиңлиси А.Досназаров совхозы (АПЖ)дағы Ҳәбийп ийшан атамыздың ортаншы қызы.) Енди сөйлесип болды-аў деп фотограф келиним Шийринге "түсире бер" деп белги бергеним сол:
~Орамалым жылысып кеткен жоқ па, мынаў бир жылысқақ нәрсе екен,--деп дым жақсы турған орамалын тартқылады. Орамал да дүзелди. Шийринге "давай, түсир, тез",--дегенимше болмады, маған бурылып:
---Келмей-ақ қояйын деп едим, баллар "сен бармасаң ол тойдың не кереги бар",--деген соң келдим,--деп артында турған маған бурылып сөйледи.
~Апа, келгениң жақсы болған, сениң тойың ғой,--деп бетин фотографымызға бурып, және қолым менен белги берип атырсам, бағана келген ўақытта аманлық сорасқанда умытып кеткен жерлерин сиңлим Айзададан сорастырып:
~Келиниң, ақлықларың саў жүрме, қарағым, ҳе, айнанайын, өзиң аўырмай жүрсең бе,--деп жүреги елжиреп атыр. Аманлық сорасыў да тамамланды. "Шийрин, давай",--деп жаңа қолды силтей бергеним:
~Жаңағы бет орамалым қайда кетти, –деп орынлықтың ояқ-буяғына үңилип, қалталарын тинтип орамалын излеп гүйбеңлеп кетти.🥰 Орамалын да таптық. Әйтеўир, бир-еки кадрды еплеп алып қалды. Апама "үш қой бир сом", баллары нешше күннен бери өрден-ыққа жуўырысып, 90 жыллығын берип атыр ма, биреўлер әбигерленип сүўретке түсирейин деп атыр ма, бәрибир😊
Айтқандай, бүгин ақлық баласы Әзизбектиң де "қолын тазалаған" тойын бирге берди.

Қызларгүл апам СССР ўақтындағы «Қаҳарман Ана»лардың бири, атақлы саўыншы болды. Баланың санын айтыўды өзим мақул көрмеймен. Бирақ, ең болмаса шаўлықларының санын анықлайыншы,--деп үйге келген соң бармақларымды бүгип әри санайман, бери санайман, таўық ферманың палапанларын санағандай 40 тан өткен соң алжасып және санайман, ақыры, шаршап қойдым.😊
Мен 2-класыма дейин дайы атамның үйинде болдым ғой, сонда ғой Қызларгүл апамның арқасынан түспей, қай ўақ көрсең сол ўақыт жабысып жүргеним. Тап соннан Апам узатылып кеткенше арқасынан түспедим. Қызларгүл апам жас ўақтында узын бойлы, кең қушақлы, ири денели, дуғыжымнан келген нағыз қарақалпақтың «келсең кел» гөззал қызларының бири болды. Жыллар барған сайын өз үлесин алып бара береди. Апам ҳаққында жақсы естеликлерим ядымда мөрленип қалған. Илаҳим, Апам күшли ден саўлық пенен 💯 жаслардан да өте бергей!🙏 Сол ўақытта әжапасының арқасынан түспей жүрген кишкентай қара қыз да бүгинлигинде 74 жасқа келип қалыпты. Өмир деген усы!
Алдымызда Апаларымыз аман болсын! Ҳәммеңизге усы апаларымыздай 90, 100 жасларға шыға бериўиңизге тилеклеспен!🙏

Ҳүрмет пенен Shahzoda Allamuratova

https://t.me/shahzoda_allamuratova

Шежиреден шымшым

ҚАРАҚАЛПАҚТЫҢ НЫШАН ҲӘМ БЕЛГИЛЕРИ

Жети деген сан болар,
Билмегенге таң болар,
Таллап берсен мәнисин,
Бираз адам таң қалар.
Мен нышанды сорасам,
Жуӱапларға қарасам,
Байрақ, герб, гимн дейди,
Басқасын кѳплер билмейди.
Алты арыс қарақалпақ,
Мүйтен, Қоңырат, Қыпшақ,
Кенегес, Маңғыт, Қытай,
Буның бәри бир урпақ.
Ертедеги әӱладтан,
Халық ѳзлигин аңлатқан,
Кийели жети терек бар,
Ел нышаны сол бастан.
Түспей-ақ қойың тарысқа,
Тийисли алты арысқа,
Мүйтентики жийде ағаш,
Басқалары басқа-басқа.
Қара тақан ханның асы,
Сары тақан шѳптиң басы,
Жийдеден жақсы жемис жоқ,
Жеп отырың ѳтағасы.
Тиске жумсақ жийде тақан,
Мазасы таңлайда қалған,
Шайырынан сан-мың наӱқас,
Дәртке шыпа емин алған,
Деген тәрийплери әлӱан.
Кѳп жасаӱшы тораңғыл,
Турысы таза ҳаӱа бул,
Қоңыратқа тийисли,
Сол арысқа нышандур.
Арада азлаӱ тараған,
Пайдалы терек қараман,
Ол нышаны қыпшақтың,
Таңлап, ийелесип алған.
Билсе де сийрек кенегес,
Биразы оған мән бермес,
Гүжим оның нышаны,
Саядан күнди түсирмес.
Ҳасыл ағаш – тут болар,
Соғылар дуӱтар, қобызлар,
Жемисин жесең ем болар,
Жапырақларын жәниӱар,
Азық етер наӱқан қуртлар,
Тойынған соң жипек орар,
Нышан етип алған тутты,
Арыстың бири маңғытлар.
Қандым ағаш беккем болар,
Сапасы менен айрылар,
Сийрек ҳәм ашық оларға,
Қара үй соққан усталар,
Нышан еткен қандымды,
Арыстың бири қытайлар.
Ортақ нышан халқыма,
Ортақ терек салтына,
Жүзлеген адам сыяды,
Бир шынардың астына.
Жүз жыллап ѳмир сүреди,
Тереңде тамыр тиреги,
Шақасы кең жайылған,
Суӱсыз да жасап келеди,
Қарақалпақ шынарды,
Ортақ нышан деп биледи.
Бул сѳзимниң жалғасы бар,
Ҳәр арыстың таңбасы бар,
Ҳәр арыстың урана бар,
Ҳәр арыстың қыраны бар.
Биз миллетпиз әййемнен-ақ,
Жеримиз кең, ѳриси тар.

* Қарақалпақ халқының ѳзлигин аңлататуғын ѳзине тән нышанлары ҳәм басқа да айрықша белгилери ерте дәӱирлерден сақланып, бүгинге шекем жетип келген. Олардан бири қарақалпақ алты арысқа бѳлинип, алты ағашты ѳзлерине нышан деп белгилеген: соннан жийде – мүйтен арысына, тораңғыл – қоңырат арысына, қараман – қыпшақ арысына, гүжим – кенегес арысына, тут – маңғыт арысына, қандым қытай арысына, жетиншиси шынар – улыӱма қарақалпақларға ортақ белги сыпатында нышан етип алынған. Халқымыздың тарийхы оғада бай, буннан басқа да ѳзлигин айырып туратуғын тәреплери баршылық…

Алпысбай ИБАДУЛЛАЕВ,
03.10.2026-жыл

t.me/shahzoda_allamuratova

" Т " хәриби қурамасы

Толыбайдың танысы Төрткүлде турыўшы төрелердиң төреси Төреев Таўбай Тасбаевичтиң тоқсанға толыў тойына, туўган-туўысқанлары тоғыз түн тынымсыз таярланып. Тойға таялықта тоғыз телпели тентек тандырға тығыўға тығыз тоғайдан томар териўге трактордың тележкасында төте төтеден туўрылап тоғайдагы торанғыл томарынан трактор тележкасына тепкилеп толтырып тийеп туўры тамның тусындағы тандырдың тусына трактор тележкасындағы тепкиленип толтырып тийелген торанғыл томарларын тонкерди. Той Тореев Таўбай Тасбаевичтиң Төрткүлдеги таслақ тратуардың тусындағы транчеяның туўрысындағы трансформатордан тоққа тутасқан тасаланып турыўшы төрт тәрепи темир торлы тамда төртинши тоқсанның төртинде тқстеги төртте тарқатылды. Тойдың түслигине тоқсан тоғыз тарелка, табақларға толы туўрама туўралып тарелка, табақлар толтырылып туўған-туўысканларға, тойда тынымсыз турған тентеклерге, табақ тартыўшыларға, төрдеги тоғыз телпеклилерге төрт табаётан туўрама тартылып,туўрамаға тойғанлар тығылып,тоймағанларда тойып түстеги тамашасын тамашалаўга таркасты. Тамашаға төрт түйе, тоғыз тана, тоғыз теке тигилип тамаша тамамланғанда тоғыз телпекли тентек тамашаға тигилген түйе, тана, текелерге таласып төбелериндеги телпеклери түскенше төбелесип, төбелескен тоғыз тентекти төрт телпекли төре тыё-тыққа турғызып төбелести тарқатты. Тойдың түнги тоғыздағы танца тамашасының тамамланыўында тентеклердиң тобелесиўисиз тақыр-тақырдан туўрылап тратуарға тусип төрт телпекли төренин тойды туўры тутыўында тентеклер туўры тамларына тарқасты. Тореев Таўбай Тасбаевич той таярлығы татарригинен тойдын тобелессиз таркаўын тилеп ташўишленген. Тойға Тореев Таўбай Тасбаевичтиң Туркменстанның Ташаузында турыўшы татыў туўысқаны Танабаев Турдықылыш Таскесерович тойдың тәтарригине тойанаға тоғыз туйиншик толы туркменниң тилла тенгесин тапсырған. Тойда Төрткулдиң төреси Тоқтабаев Турткилеў Тынышбаевич тик турып төрелигин тутты. Тойханаға Төрткулдиң тентеклерин тик турғызып тоқсан тоғыз тун тойдыратуғын түсим тускенлиги туўралы телеграммда таркатылған. Толыбайдың тундеги  тусине тускен Т.дан толтырылған толгаўы тусигин тусирместен толығына толтырылды. Толыбаймен тығыз, толығырак танысыўга талабанлар табылса тусиндирейин телеграммдағы телефонына тусиўинизге тилеклеспен.

Толыбай Генжемуратов✍

👉https://t.me/ibratli_sozler

Муңлы бесик наласы.

(Шығындыға шығарып тасланған муңлы бесик наласын хатқа тусирдим)

Мен шығындыға шыққан бесикпен.
Үш күн болды шығындылардың бәд ийиси,шыбынлардың тодасы астында ыссыға шытнап,бесик жаным қыйналып жатырман...

Мен қәсийетли ақ бесик едим,енди ким болдым билмеймен?!
Ийемниң анасы қызы биринши уллы болғанда,жүреги жарылып, бесик әкелгенде қызына қәсийетли ,кийели бесик хаккында бир аўыз айтпапды да...сонысы батады ,себеби ата-бабам не қыян кести дәўирде де әуладтан-әуладқа жеткерген бесиктиң орны енди ЖОҚ болса !!!
Ертеде ата-бабам ,,анаң да бесик,атаңда бесик" деп уйреткен.
Басымды қублаға қаратып әлпешлеген әжелер қайда кеттиңиз,аяқты тийгизиўге болмайды деп үйреткен хасыл аналар кайлардасыз?!
Бесикке ,яғный маған бөленип, ,,берекет тапқыр ийемниң" бир улы,бир қызы үлкейди.
Мени шығарып таслаў ойы ийеме келгенине көп уақыт болды .
Жақында үйин евроремонт қылғалы мен хешжаққа сыймай қалдым.
Кешеги хәпте де үйине қыдырып келген қурдасына;
-Үйди кеўлимдегидей қылып ремонтлап алдым..Бурын шифонердиң басына қоятуғын едим,енди мына ремонтыма жараспай тур,шығарып тасламасам ,-демеси барма?
Соннан жаным суў ете қалды.
-Енди туумайсаңба?-деп сораў қойды,-достысы.
-Бир қыз ,бир баланы ,,заказной"туўдық,болады.
Соларды бақсақта болар,енди перзенттиң кереги жоқ,-деди ийем.
Буларды еситип,бесик болып жаратылған ўақтым ядыма түсти.
Бесик усталары аса байыпта кетпейди,жарлы да болмайды.Жолы дүзиў,обалды-саўапты билетуғын ,сабырлы-диянатлы адамлар ғана бесик устасы болады.
Мениң негизим ақ талдан,ямаса тут ағашынан болады.
Жас талдан исленгеннен кейин қарақалпақ бесиклери жеңил ҳәм жорға келеди.
Жорға болыўының мәниси бир миллиметрине шекем мән берип,еки жағын теңдей етип қашайды.
Ақ талды жуқа етип кесип алып, қайнаған суўға салып қояды.Бир ҳәпте қәлипке салып,шегелеп ийип алады.
Соннан ийик ағашты кеўдирип бесик қәлпине келтиреди.Бесик онлаған кунде таяр болады.
Оннан кейин бесиктиң ийеси сатыўға шығарады.
Адам өмирге келгенде бесикке салынады,кетерде де ағаш атқа салынғаны ушын ,бесикти саўдаласпайды.Буның мәниси еки ара узақ болсын дегени.
Бурын бесик усталары тек бесикти соғып қоятығын еди,хәзир базардың сораўына ,халықтың итияжын қандырыў мақсетинде уста өзи бесиктиң кәле-кулесин өзи тигеди.
Бесиктиң қаўызы тарының қабығы,яғный қаўықтан исленеди.
Қаўыздың абзаллығы жуўыуға колайлылығы,қаўықтың емлик қәсийетиниң барлығында.
Еки тартқы баў тигиледи,бири аяқ жағына,бири көкирек жағына.Көкирек жағы анық бир қарыс узынлаў болады.Тартқы баўда да көп хикмет бар.Қалған өмири қуралып кетсин деп қурақлап тигиледи.
Басына дастықты да қурақтан ислеген.
Жабыўларын қысқы-жазғы мәўсимлерге арнаған.Қуяш бетине түспесин деп ,қараңғылап уйықлатқан.
Менде жатқан бала шоршымайды,аяқ-қолы дуп-дузиў болып жатады,арқасы аязламайды.
Тыныш,балбырап уйықлайды.
Уҳ,несин айтайын?!
Ҳәзирги заманда мийрим шапаат жоқ дейди.
Бул неликтен деп ойлайсыз?
Тай қулындай тебискен туўысқанлар бир бесикке бөленсе,бириниң арқасы тийген бесикке,бириниң арқасы тийсе бир-бирине баўырман,мийирман болады.
Келинлер жарыспақ заман ай!
Ким озар, қәде-қәумети көп заман ай!
Дәстүри пилге аўыр халқым ай!
Биринши рет қәдирли болып,улын салған уакытта ,,атасына шап,әжесине шап"деп қәдеге жарақлаған пулларды алған кейўанылар айтпадыма екен?
Бесикти далаға таслағаның-путкил келешегиңди аяқ асты еткениң деп?!

Хәзир бириниң бесигине бири жатпайды,бир аналар бесик зыян деп улыўма бесикке салмайды.
Бурынғы уакытта ата-бабаларымыз бир урыққа бир бесик болады деп тәрбиялаған.
Бир атаның төрт перзенти болса,бәри алма-гезек сол бесикке боленген.
Хәзир жарыспақ.
Бир келинниң баласы бир-бирине жатпайды.
Бирин-бири кореалмаушылық,тууысканлардың мийримсизлиги бир бесикке туспегеннен болып отыр.
Дәртимди кимге айтайын.
Өзим дийуанаман
Кимге пир болайын.
Қақсап шығынды да жатқаныма нешше кун болды.Обалды дейтуғын адам табылмағанына хайранлар қалып турыппан.

Қыз:
~Кесе берсең, толы бер,
   Орта кеседен бийзарман,
    Ҳәрне берсең, ҳәзир бер,
    Несийеден бийзарман.---деп, ямаса басқаша етип:

~Аўзымызда палымыз жоқ,
   Жүзимизде қалымыз жоқ,
   Сизиң берген шайыңыз ушын,
   Жуўап урар ҳалымыз жоқ,---дегендей болып келеди.

          Қыз--жигитлер отырыспасы~халықтың келбетин: мәдениятын, әдеп--икрамлылығын, адамгершилик үлгилерин көрсетиў нызамлылықларына бойсынған. Ҳәр қандай әдепсиз қылықларға өз ўақтында қатаң жуўабы  берилип, тәртипке шақырылып отырған. Буған бир мысал төмендегише:

<<.....Бурынғы ўақытлары бир жигит жуўабый қыз-жигитлердиң отырыспасында бир қызға шай береди. Қыз жигиттиң кесесин алғысы келмей, түргелместен, отырып алады. Шайын ишип болғаннан кейин де  кесесин жигитке түргелип апарып бермей ысырып жерге қояды. Буған жигиттиң қатты ашыўы келеди. Өйткени, отырыспаның тәртиби бойынша қыз жигитти жақсы көрсе де, жаман көрсе де, орнынан турып алған кесесин жигитке әкелип бериўи лазым. Қыздың жөнсиз ҳәрекетин сезген жигит те жердеги кесесин әдеўир ўақытқа шекем алмайды. Ол кесесин қалай болмасын қыздың қолынан алыў мақсетинде қызға былай деп жуўап айтқан:

~Әдепки кесе~пал кесе,
   Ақмақ адамға не десе!
   Алған кесеңди әкеп бер,
   Делбе болды ғой ол кесе.

         Сонда қыз жигитти бирден сөйлеттирмей жеңип қойыў мақсетинде, оған былай деп жуўап қайтарады:

~Балық баҳасын алар,
   Ет есесин алар,
   Шай берген жигит кесесин алар,
   Кесесин алмаса, шешесин алар.

        Қыздың жуўабына қатты ашыўы келген жигит:

~Жем бериппедиң текеңе,
   Берип жиберейин бе шекеңе!
   Көргенсиз заңғардың қызы,
   Тийип көриппедиң әкеңе?!---
деп қызды жуўаптан жеңеди.>>

         [Қарақалпақ фольклоры, 94-том, 285-бет, Нөкис, <<Qaraqalpaqstan>>, 2015-жыл].

         Қыз-жигитлердиң отырысларда өзин әдепли услаўы, көргенлилик танытыўы, отырар орнын, сөйлер сөзин билиўине олардың алдында жол баслар жигит ағалары, жеңгелери жуўапкер болған. Себеби, отырысларда болсын, басқа жерде болсын олардың алдында жол-жоба көрсетип, адамгершилик нызамларына сай өзин услаўын жигит ағалары, жеңгелери басшылық етип үлги көрсетип, белгили бир дәрежеде тәлим берип отырады.

         Кесе алысыў жөнинде Telegram тармағындағы <<Қарақалпақ айтысы>> каналынан бир айтыстан үзинди келтириў менен сөзимди жуўмақлайман. Бул үзиндини көрсетиўдеги мақсетим: Ҳәзирги жасларымыздың ата-бабалардан мийрас болып қалған салт-дәстүрлеримизге деген ҳүрметин көрсетиўден ибарат.

Бүлбилзибан:
~Көрсеңдағы көрмегендей жалт берип,
   Базда өтип кетериң бар, шай берип,
   Алармысаң шай усынсам қант берип,
   Маған қайсарлығың қатты унайды,

    Әрманымдур кесе алысыў сен менен,
     Қарекең  дер: <<тезек қап тең теңи менен>>

          Зульфия:
~Шай усынсам орынланса әрманың,
   Бир келиңсеш, мен бар жерге бармадың,
   Тек те батыр сөз келгенде салмағың,
   Айтысқанда лаплаўыңыз басқаша.

Shahzoda Allamuratova

КЕСЕ АЛЫСЫЎ ДӘСТҮРИ

       КЕСЕ АЛЫСЫЎ ДӘСТҮРИ~Қарақалпақ жасларының той-мерекелерде, гештеклеринде, бас қоспа отырысларында қыз-жигитлерден зийреклик, тапқырлық, итибарлылық талап етиў менен бирге ҳәр бириниң әдеплилиги, көргенлилиги, жоқары адамгершилиги сынға түсетуғын дәстүрлерден бири болып есапланады.

         Қыз-жигитлер той-мерекелерде, айырым ўақытларда бир-бири менен дийдарласыў, көрисиў, кеўиллерин билдириў ушын гештеклер уйымластырып отырысады. Гештеклер, қыз-жигитлер бәзими белгили бир себеплерге байланыслы: ҳайт байрамы, Наўрыз байрамы, қыз узатыў, келин түсириў тойларына байланыслы өткериледи.
         Отырысқа келген жигитлер жигит ағасының басшылығында үйдиң бир тәрепинен орын алса, қызлар қыз жеңгесиниң басқарыўында екинши тәрептен, жигитлерге қарама-қарсы отырған.

Отырыс басланып шай демленер ўақытта шайнекке дәслеп үй ийеси шай салады.  Соңынан босаған шайнектен соңғы шайды ишкен жигит белбеўине байланған шай қалтасын алып шайнекке шай салады.
         Жигитлерде шай қалта болмаў үлкен сын, буған сәйкес қызлар:

~Шайлы, темекили жигитке,
  Жигит-желең үймелейди,
  Шай, темекиси жоқ жигитке,
  Қара шыбын үймелейди,--деп сын  айтқан.
      Шай ишилиў басланғанда жигитлер көз астына алып жүрген қызларға бир кесе шай усынған.
       Жигитлердиң қызларға шай усынғанда ым-ишарат пенен ямаса жуўап айтыў жоллары менен болады.
Шай кесени алыўдың да қызлардан өзине тән итибарлылық, зийреклик, ийбелилик, әдеплиликти талап етеди.
         Зийреклилик дегенде, гейде отырған  жигитлердиң бири өзи шай  усынатуғын қызға  кесени көз-қарас, ым-ишарат  пенен мезирет билдириўи  мүмкин, сондай да қыз аңсызлаў болса, екиниң биринде күлкиге қалады.

          Дәстүрханның екинши тәрепинде отырған жигитке барып, кесени ийбе менен алып, артына айланбай, кейнине бәсип, жүрип келип өз орнына отырыў~қызлардан нәзиклик, еплилик, үлкен тапқырлықты талап етеди.
         Жигит қолындағы кесени аларда қыз зийреклик көрсете алыўы керек. Себеби, жигит кесениң астына қант қойып, үстиндеги кесени бир айландырып, алақанына қатырып қояды. Бундайда аңсызлаў қызлар кесени бирден көтерип аламан деп шайды төгип алып, күлкиге қалатуғын болған. Ямаса, кесени еплилик пенен айландырып алып, астындағы қойылған қантты байқамай, тек кесени алып кетип те күлки болады. Қантты да қоса алып кетиўи керек.

         Кесени усыныўдың екинши бир түри~бир кесе шай усынғанда жигит өзи нәзерлеп отырған қызға жумбақлап жуўап айтады. Сол жумбақлап айтылған жуўаптан қызлар кесени кимге усынып атырғанын өзлери билиўи керек. Кесени аларда қыз да жигит жуўабына жуўап қайтарып, кесени алады. Сонлықтан да, ҳәр бир  Қарақалпақ қыз-жигитлериниң суўырып салма шайырлығы бооған,--десек, асыра айтқан болмаймыз. Бирақ, олар буны шайырлық демей, тек сыпайылық пенен жуўабыйлық деп баҳалаған.

          Қызлар жигитлер менен отырысларда ҳәр бир ҳәрекет, сөз, көз-қарас, ым-ишаратты қағыс жибермей итибарлы болып зийреклик пенен бақлап отыратуғын болған. Шай кесе ым-ишарат пенен берилсе, нәзерге алынған қыз да әдеплилик пенен ийбе сақлап шай алыўдың өзине тән жоллары менен келип шай кесени алады.

        Шай кесе усынылғанда айтылатуғын жуўаплар түрлери төмендегише болады:

       Жигит:
~ Алманың ағы менен,
   Жүзимниң суўы менен,
   Бир кесе шай берейин,
   Қыналы бармағым менен.

           Қыз:
~Есиктиң алды таллық,
   Жуўырып өтер жанлық,
   Қыналы қоллар шай бергенде,
    Қол қуўсырып алдық.

       Бир кесе шай усынылғанда қант қоса берилиў ямаса шайға қант салып берилиўи де, сондай-ақ, кеседеги шайдың муғдары да дыққаттан шетте қалмай, жуўабына жуўап қайтарғанда соны ескертеди:

          Жигит:
~Аўзыңызда палыңыз,
   Жүзиңизде қалыңыз,
   Орныңыздан турып келип,
   Мына кесени алыңыз.

             Қыз:
~Аўызда болса палымыз,
   Жүзимизде болса қалымыз,
   Усы усынған кесеңизге,
    Еки шақмақ қант салыңыз.

Ямаса:

         Жигит:
~Бизиң усынған кесемиз тынып тур ма?
   Тынғанын ол  заманласым билип тур ма?
   Бир кесе шайды алалмастай,
   Қарындастың диңкеси қурып тур ма?

ГҮРИШТЕН ТАЯРЛАНАТУҒЫН МИЛЛИЙ ТАҒАМЛАР

      САЛЫ~ дүнья жүзиниң көплеген еллеринде егилетуғын дәнли дақыллардың бири. Салы~ыссылықты, қуяш нурларын суўды көп талап ететуғын өсимлик.
          Топырақтың ыссылығы 12~15° жыллылыққа ийе болған ўақытта егилип, өз ўақтында жаўын-шашынға қалдырмай жыйнап алыныўы керек. Егер де жыйнап алыў кешиктирилсе егиўге де болмайды, писпей қалады.

          Салы егип болыныўдан суў жиберилип, 3-4 ай даўамында егин пискенше түбинен ызғарлық кетпеўи керек.
         Салыны отаў жумысларын дәнлегеннен соң ислеў керек. Салыны отағанда ири-баслы отақ шөплери алыныўы мүмкин, оны толық тазартып шығыў қыйын. Сонлықтан, салыны түйеклеп алғанда шигин дәнлери араласып отырады. <<Салы шигинсиз болмайды>>, <<Салының арқасынан шигин суў ишеди>>--- деген нақыл-мақаллар туўра мәнисинде де, аўыспалы мәнисинде де қолланыла береди. Бундай шигинлерден салыны түйеклеў, суўырыў, желпиў, түйиў, ақлаў арқалы тазалап алынады.

           Салыдан гүриш алынып, азық-аўқат ретинде, ал, сабанын қурылыс жумысларына пайдаланады.

          Жер жүзиндеги адамзаттың азық-аўқат ретинде ең көп пайдаланатуғыны~гүриш ҳәм оннан таярланатуғын тағамлар. Мәселен:
             Японияда гүриштен тамақтың  200 ден аслам түрин таярлайды.
             Қарақалпақ халқының миллий тағамлары ишинде ерте дәўирлерден бери басқа дәнли дақыллар қатарында гүриштен азық-аўқат ретинде пайдаланып, тағамның бир неше түрлерин таярлаған. Гүриштиң еки түри кең түрде пайдаланылған: қырмызы салы, ақ салы.  Қырмызы салы қызғышлаў түрде болса, ақ салының гүриши аппақ, маржандай болған. Ҳәзирги ўақытта гүриштиң ҳәр түрли сортлары пайда болды.

         Гүриштен таярланатуғын тағамлардан ең баслы орында туратуғыны бул~палаў.

          ПАЛАЎ~ дүнья жүзи халықларына белгили, Орта Азиядан шыққан, медицина илимлериниң тийкарын салыўшы Әбиў Әлий ибн Синаның тәрийплеўинше: ~<<палаў~парсы тилинде  <<жети ас>> дегенди билдирип, адам ден саўлығы ушын күтә пайдалы деп есапланып, ҳәптесине бир рет--<<жети ас>>ты жеп турыў керек,--деп кеңес етилген.
          Жети ас~суў, дуз, май, гүриш, гөш, гешир, пыяздан ибарат.

          ТОПАН ПАЛАЎ~майы азлаў, гөшсиз писирилетуғын палаўға айтылады. Бундай палаўды <<Көсе палаў>> деп те айтады.

         ШӘЎЛЕ~майы азлаў, суўы көбирек қуйылып, суйықлаў етип писириледи, гөш салынса--майдалап туўралып салынады. Көбинесе, гөшсиз, қақ ерик, кишмиш салып писириледи. Шәўлени түслик аўқат есабында көбирек писирип желинеди. Шәўлени писиргенде палаўдың қурамында болатуғын <<жети ас>> талап етиле бермейди, гөшли де, гөшсиз де болып писириледи.

        СҮТ ПАЛАЎ~гүришти суўын аз муғдарда қуйып, жарылыўға шамаласқанда сүт қуйып, дени сүтке писирип алынады. Қойыўлығы шәўлениң қойыўлығындай болады, табаққа жайып салып, ортасына күйдирилген сары май қуйып желинеди. Сүт палаў---түслик районлар диалктинде <<сүтләш>> --деп айтылады.

         ГҮРИШ ГӨЖЕ~суўға гүришти салып қайнатып, жарыларға таман сүтин көбирек қуйып, суйық сорпалы етип писиреди. Диалектлик өзгешеликлерге байланыслы <<сүт бурыш>>,, <<сүт гөже>>, <<гүриш гөже>>---деп те айтылады. Гүриш гөжеге қатық, айран, торақ қатып писирилгени--<<асқатықланған гөже>> --деп айтылған.

         МӘШАБА~гүришти мәш, лобыя салып писиреди. Мәшабаның~ағарған қатқатқан мәшаба, майға шажлап писирген мәшаба түрлери бар.

          ЛӘЛЛЕЗИЙ ~гүриш яки жуўери сүтке писирилип, оған асқабақ, палаўқабақ яки гешир, пискен май қосылады.  Мөлшерли   дузы салынып таярланатуғын миллий тағамлардан бири. Ләллезийдиң қойыўлығы  <<Сүт палаў>> менен теңдей болады.

        АСҚАБАҚ САЛЫП ПИСИРИЛЕТУҒЫН СҮТЛИ ГӨЖЕ~суўға гүриш пенен майдалап туўралған асқабақ салып қайнатып, соңынан сүт қосылып қайнатылады.

Гүриштен және қандай миллий тағамлар пайдаланылады, пикирлериңизди жазып қалдырыўға болады

Shahzoda Allamuratova

ЕРИЎЛИК БЕРИЎ

        <<Ел үстине ел келсе~ол да елдиң дәўлети,
Ел үстинен ел кетсе~ол да елдиң мийнети>>
             Халық нақылы

         Елге жаңадан көшип келген шаңарақты, ямаса аўылды жатырқамай, жатсынбай қарсы алып, оларды кең пейиллилик, шын ықлас пенен күтип алыў~Қарақалпақ халқының қанына сиңген жақсы пазийлетлериниң бири.
         Аўыл үстине аўыл, ел үстине жаңа шаңарақ көшип келгенде, оларға қолдан келген жәрдемин берип, жаңа қонысқа үйренисип, аўыл адамларына сиңисип кетиўи ушын ел адамлары баўырына тартып, жақсырақ танысып-билисиўи ушын қонаққа шақырып "ериўлик" береди.

        <<ЕРИЎЛИК. атл.~Басқа жақтан ағайинниң ортасына көшип келгенде, көшип келген адамға басқалардың әкелетуғын заты, қәдеси, саўғасы, сыйы.
       Мс: Себеби, қутлы болсынға келиўшилердиң ериўлиги аз болса, бәйбише келмейди. (К.Султанов)
     ЕРИЎЛИК~жаңадан көшип келген қоңсыға ҳәм жол үсти қонаққа берилетуғын дәстүрий қонақ асы.
        Мс:  Сол күни кеште таза қоңсыны шақырып ериўлик бердик. (А. Пирекеева)>>  [<<Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлигинен, III том, 259-бет, Нөкис, <<Qaraqalpaqstan>>, 2023 ж.]

         Ериўлик бериўдиң баслы мақсети~жаңа көшип келген қоңсы мийман ретинде қабыл алынып, оған деген дослық мүнәсибетлерин көрсетиў, қолдан келгенше жәрдем бериўден ибарат.
         Ериўлик бериўдиң жәмийетлик, социаллық мақсети де соны көрсетеди: жаңадан көшип келген үйде отын, суў, т.б. мүтәжликлер болыўы мүмкин. Мине, усы тәреплерин ойлаған халық буны да нәзерден шетте қалдырмаған. Ериўликке затлай, мал түринде, ақшалай сыйлықлар берилген. Бунда көшип келген қоңсыға <<қоныс жайлы болсын>> айта келип, өзиниң кеўлинен шыққан, хожалыққа керек болады-аў,--деген буйым, ямаса "өзлериңиз бир керегиңизге жумсарсыз",--деп ақша береди. Ҳаяллар болса:   "көрпе, көрпеше  етерсиз",--деп таўар ямаса орамал апарады.

        Жаңа қоңсыны үйине "ериўлик"ке шақырғанда аўыл адамлары жай-жағдайына қарай кимиси мал сойып, кимиси барын писирип күтеди. Шақырылған қонаққа арнайы <<ериўлик табақ>> таярланған.

ЕРИЎЛИК ТАБАҚ~отырықшы елге көшип келген, қоңсы болған шаңарақ ағзаларын шақырып, соның ҳүрметине мал сойылса, бас пенен жамбас салып тартылатуғын сыйлы табаққа айтылады.
       Егер де мал сойылмай таяр ет асылса, ишиндеги сыйлы мүшелеринен <<ериўлик табақ>> таярланып тартылады. Гейде бундай сыйлы табақ қоңсыны  шақырмай-ақ арнайы таярлап апарып береди. Бул қонаққа деген ҳүрметтиң өзи ~табағы менен сыйлы екенлигин аңлатады.

          ЕРИЎЛИК БЕРИЎ~салт түрине киреди, буның астарында кең ойлап, тереңнен толғап, сыйласық пенен бирге ҳәр тәреплеме социаллық, жәмийетлик мазмун қамтылған.

Shahzoda Allamuratova

Халықлық турмыс тәжирийбелери бойынша: "Ерте жат та ерте тур, бир пискекти артық ур", "Айран ишкен қутылады, шелек жалаған тутылады", "Айран сораған-шелегин жасырмас", "Жыланның да басына ақ қуйып шығарған", "Арық малды асырасаң аўзы-мурныңды май етеди, арық адамды асырасаң аўзы-мурныңды қан етеди", "Қолың ақтан кетпесин", "Аўзы аққа тийди",—деген сөз дизбеклери менен жалқаўлықтан қашыў, ҳәр түрли жаман әдетлерден аўлақ болыў, жақсы-жаманды айырыў, молшылық, жақсы тилеклерин билдирип отырған. Ағарғанды қәдирлеў, қәстерлеў, зая етпеў, обалына қалмаў уғымларын кейинги әўладларға жеткере билген.

   Төрт түликти теңдей сақлап, шарўашылықты негизги күн көрис тирегине айландырған халқымыздың турмысында қымыз ҳәм шубат та қарақалпақ асханасының тийкарғы тағамлары ретинде қабылланған. Бул ҳаққында филология илимлериниң докторы, профессор, Қарақалпақстанға мийнети сиңген илим ғайраткери, Беруний атындағы, халық аралық К.Рерих атындағы сыйлықлардың лауреаты Сарыгүл апа Баҳадырованың «Қарақалпақ қандай халық» китабында кең түрде сөз еткен.

Shahzoda Allamuratova

https://t.me/shahzoda_allamuratova

«Май айныса дуз салар, дуз айныса не салар?» Дузды бириншиден, майдың айнымаўы ушын салса, екиншиден, майға сиңген дуздың мазасы жеген ўақытта иштейди ашып, майдың дәмин келтиреди.
     Қолдан писип алған сары майды күйдирип пайдалануғын орынлар:
1) Жаңа туўылған нәрестени дузлы суўға шомылдырғаннан кейин, териси тырысып мазасызланбаўы ҳәм териниң беккемленип қәлиплесиўи ушын күйдирилген сары май менен сылайды;
2) Тамақ, өкпе аўырыўларына күйдирилген сары май ишип емге пайдаланады;
3) Емлик мақсетте асқазан, ишек аўырыўларына да ишкизген;
4) Жас босанған ҳаялларға қырқынан шыққанша иште қан қатып қалмай түсиўи ушын күйдирилген сары май ишкизеди.
   Сары майды солайынша ишиўге жүрексинсе, сүтли гөжеге салып ишкен, нан басып жеген. Сары майдың өзин дәстүрханды байытыў ушын ҳәм тағам ретинде пайдаланады.
       Халықта «сары майдай сақлап» деген сөз дизбеги бар. Бул сары майдың қәдирли, әўесек ас екенлигин аңлатады. Қарақалпақтың қонағына деп сақлайтуғын сыйлы тағамларының қатарынан сары май да орын алған.
5. АЙРАН. Айранды шөллегенде шөлди басатуғын ишимлик, жарма, гөже, кеспас тағамларына қатып айран қатқан тамақ етип ишиледи.
   Майынан айырылған айранды да Аналарымыз зая етпей қайнатып, сүзбе қалтаға қуйып, суўын сырықтырып қоятуғын болған. Суўы сырқылғаннан соң қойыўы—сүзбе деп аталады.

6. СҮЗБЕ. Сүзбе қалтада айранның суўы сырқылып сүзбеге айланғаннан соң, табаққа аўдарып алынып, дуз араластырып ийленеди. Қайта исленип таярланған сүзбеден торақ, қурт исленеди. Торақ пенен қурттың айырмашылығы бар.

7. ТОРАҚ.  Дуз қосып ийленген сүзбени жайып кептирип, унтақ қәлпине келтирилип торақ исленеди. Торақ та унтақ түринде пайдаланылып, суўға писирилетуғын тағамларға қатылып торақ қатқан жарма, гөже, үзбен, сықпан, кеспас сыяқлы тамақларға қосып пайдаланылған.
   Тумаў болғанда, аязлап аўырғанда унтақ торақты қайнаған суўға езип "торақ суў" етип ишиледи. Ишимликтиң бул түрин шөлди басыўшы суўсын ретинде де пайдаланады.

8. ҚУРТ. Қурт ислеў ушын қайнатылатуғын сүзбе май дағланған қазанға салып, қайнатып атырғанда шетине қаспақланған жерлерин қырып, ишине түсирип отырады.  Соң оны суўы сырқылыў ушын қалтаға салып илдирип қояды. Суўы әбден сырқылған, қайнатылған сүзбени кишкене бөлеклерге бөлип,  бармақтың жуўанлығындай етип, қол менен қысымлап қурт ислейди. Таяр қуртларды шийдектиң үстине жайып кептиреди. Жайылған қуртлар көгерип кетпей, бир тегис кебиў ушын оны бирнеше рет аўдарып жаяды. Усындай усыл менен қайнатып, кептирип таярланған қуртлар узақ мүддет, 2-3 жылға дейин сақлана береди.
Қуртты жаслай, кептирип турып та дәстүрханға тарта бериўге болады. Бундай қуртларды тек сүзбеден ҳәм сүзбеге қайнатылған қаўын қосып ислеўге де болады.

        Қуртты қайнатып атырғанда ыссылай, сары май қосып өкпе аўырыўына, аязлап, тумаўлап аўырған наўқасларға ем ретинде пайдаланған.

        Торақты да, қуртты да алыс жолға жолаўшылап сапарға шыққан адамлар азық ретинде бирге алып шыққан. Дүзде қуртты аўзына салып сорып жүреди, ҳәм тамақ, ҳәм шөлди басыўшы суўсын болған. Торақ та, қурт та емлик қәсийетлерге бай, асқазан, ишек кеселликлери, басқа да ишки қурылыс ағзаларындағы жыйналған запыран ҳәм уўлаўшы токсинлерди  шығарады.

9. ИРИМШИК. Сүтке айран яямаса қатық қосып қайнатыў арқалы таярланады. Гейде ашып кеткен, өзлигинен уйыған сүттиң көк суўын сүзип, айырып алып қойыўынан иримшик таярланады. Иримшикти қант, қумшекер қосып балаларға тамақ ретинде бериледи. Иримшикти сары май, тоң май менен бирге нанға қосып писириледи.

10. КӨК СУЎ. Ағарғанның көк суўы тек емлик мақсетте пайдаланыў ушын алынады. Көк суўды айранды қайнатыў арқалы, сүзбе қалтадан сырықтырыў арқалы алады. Көк суў да басқа ағарған түрлериндей ишки қурылыс ағзаларына емлик шыпасы бар деп ем ушын қабыл етиледи.

Мине усылайынша ата-бабаларымыз ағарғанның бир тамшысын да зая етпей, оны нан менен теңдей қәдирли, кийели деп баҳалап: "Ағарғанды жерге төкпе", "ағарғанды баспа", "ағарғанды ийтке қуйма, ақтың берекети кетеди",—деп тыйымлар арқалы ағарғанды қәдирлеп, қәстерлеўди нәсиятлап отырған.

АҒАРҒАННАН ТАЯРЛАНАТУҒЫН ТАҒАМ ТҮРЛЕРИ

        Ерте дәўирлерде қарақалпақ халқының миллий дәстүрханында пайдаланылған негизги тағам түрлерине киретуғын: гөш, қазы-қарта,  сүт, қатық, қымыз, шубат, сары май, айран, торақ, қурт, иримшик ҳәм т.б. мал өниминен алынған. Соның ишинде ағарғаннан таярланатуғын тағам түрлери көп түрли ҳәм иштейли болыўы ушын азықлық аўқат ретинде сапалылығына кеўил бөлип, тағамлар таярлап дәстүрханды байытып отырған.

     Қарақалпақ миллий асханасында сүт өнимлеринен таярланатуғын тағам түрлери избе-излилик пенен исленетуғын машақатлы да, қурамалы жумысты, мийнет етиўди талап етеди.
     Сүт өнимлеринен таярланатуғын тағам түрлери төмендегише:

1. УЎЫЗ. Сыйыр туўғаннан кейинги дәслепки 2-3 күнги сүти "уўыз" деп аталады. Уўызды кишкене балаларға писирип береди, нанға қосып, мазалы нан таярланады. Ақ иримшик таярлайды. Бурынлары мал төллегеннен кейин бузаўын емизип алады, соңынан саўып алынған сары уўызды бүйенге қуйып гөш пенен бирге писирип алатуғын болған.

2. СҮТ. Сүттиң өзи азықлық ҳәм ден саўлық ушын ишиўге пайдалы. Сүт ҳәм оннан таярланатуғын тағамлар адам денесиндеги зәҳәрли токсинлерди тазалаўы менен ден саўлық ушын әҳмийетли.
    Сүтли жарма, сүт бурыш (сүтли гөжеге аязлап аўырғанда бурыш салып ишиўден келип шыққан), бөкпен, сүт палаў (түслик диалектте "сүтләш"), сүтли кеспас тағамлары—жармаға, гүришли гөжеге, қамырдан таярланған кеспасқа сүт қатыў арқалы писирилсе, сүт палаў (сүтләш) шәўледей қойыўлаў етип писирилип, дени сүт қылып, таяр тағам тартылар ўақытта бәдия табаққа жайып, үстине сары май қуйып желинеди. Ал, бөкпен болса, қайнап турған сүтке қант, қумшекер қосылып, бийдай унын, ямаса жүўер унын себелеп, балалардың жасына ылайықлы қойыўлықта балалар, жасы үлкен адамлар ушын таярланатуғын тағам.
Сөкти сүт қатып писирип сөк гөже таярланған.

3. ҚАТЫҚ. Саўып алынған сыйыр  сүти писирилип, мөлшерли уйытқысы салынып уйытылады. Қатықтың мазалы ҳәм иштейли болыўы уйытқының өз муғдарында дурыс салыныўына  байланыслы, яғный, уйытқы көбирек салынса, ямаса ыссылай уйытылса қатық ашқылтым болады. Уйытқы аз салынса, жыллы оралып қойылмаса, сүт өзлигинен уйып, дәми жүректи айнытатуғын болады. Соның ушын Аналарымыз қатықты уйытыўға жуўапкершилик пенен қараған.
   Қатықтың өзи тағам ретинде пайдаланылып, аўқатланып болғаннан кейин тамақты басыў ушын, майлы тамақтан соң ишиледи. Қатықты қәлеген ўақытта ишип, көбинесе жас балаларға нан туўрап ишкизиледи. Қатықты жас балаларға ишкизип турыў ҳәр тәреплеме пайдалы, бириншиден, баланың ишки қурылысы ушын, екиншиден, қатық ишип турған баланың тислери ширимейди (кариес болмайды). Қатықты жарма, гүришли гөжеге, кеспасқа қатып ишиледи, қатыққа суў қосылып шөлди басыўшы суўсын ретинде шалап етип ишеди. Ең баслысы қатықты қайта ислеў арқалы сары май алынады.

4. САРЫ МАЙ. Ағарғаннан сары май алыў бир қанша қурамалы жумыс—тазалық, уқыплылық, жуўапкершилик, зийреклик ҳәм тағамды меҳир-муҳаббат пенен таярлаў.
      Уйытылған қатықты гүбиге қуйып пискек пенен писеди, писип атырып үстине суў қуйып қатықты суйылтып отырады. Суўдың жыллылығы: жаз айларында муздай суў, ал қыс айларында жыллы суў қуйып писиледи. Пискекти гүбидеги қатыққа урған сайын майы көпиршип шыға береди. Сол көпиршиген майды үлкен қасық пенен қалпып алып гүби шелекке салады. Майы толық алынбаған айранды қазанға қуйып кишкене атлаў менен атлайды. Атлаўды ислетиўдиң де өзине тән усыллары бар. Атлаўды еки алақанның орталығына салып, айландырып атлаған сайын оған май оралып шыға береди.

Қазаннан атлаў менен алынған майды гүби шелекке (кишкене гүби) салып және атлап, атлаўға оралып алынған майды суўы бар табаққа салып, қайта-қайта жуўып алынады. Суў менен жуўылған май биригип, таза май алынады. Соны да есте тутыў керек, майды шаятуғын суў май қатып қалмастай дәрежедеги жыллылықта болыўы керек. Соңынан майға мөлшерли дузы салынып ийленеди. Дузы әбден сиңип болғаннан кейин май таяр ҳалына келеди.

Жоқарыда келтирилген кийим түрлериниң өзлериниң атқаратуғын хызметине сай бири-ҳаял адамның гөззаллығын, сулыўлығын көркейтип, жыллылық берип  туратуғын болса, екиншиси-ҳаял адамның әўрет жерлерин жаўып турыўшы қорғаныш түринде таярланған.

Shahzoda Allamuratova.

https://t.me/shahzoda_allamuratova

БЕС КИЙИМ

.    Қызды айттырып қуда түсип пәтия оқылғаннан соң, қыз узатылып келе алдында жигит тәрептиң орынлайтуғын қәделери болады. Қудалық қәделерге: қуда түсиў, пәтия оқылыў, қуйрық-баўыр жесиў, қарғы баў, қалың мал бериў ҳәм т.б. қәделер қатарына болажақ келинге бес кийим таярлап апарып бериў қәдеси де киреди.
      Қызға берилетуғын бес кийим қыз узатылып келмесинен бурын жигит тәрептен таярланып әкелинеди. Бул дәстүр ерте дәўирден бери ҳәзирги күнлеримизде де даўам етип киятыр.
      Күйеў тәрептиң әкелген бес кийимине қоса қыздың үйи де қызға кийим таярлайды. Еки тәрептиң таярлаған кийимлеринде тек аяқ кийим жөнинде айырмашылық бар. Күйеў тәреп қыздың бес кийиминиң бири ретинде аяқ кийим (етик, ямаса мәси-геўиш) әкеледи. Ал узатылған қызға кийим таярлағанда қыздың төркини ырымлап аяқ кийим бермейди. Оның мәниси: қыз барған жерине тастай батып, суўдай сиңсин,-деген мәнидеги жақсы нийет пенен ырымлаўға негизленген. Яғный, «етик берсе, үйге айланып келе береди»,-деп ырым еткен. Әлбетте, бул қыз жалаңаяқ кетеди дегени емес.  Соныда есте тутыўымыз керек: қарақалпақ халқы өзиниң қандай жағдайда отырыўына қарамастан ержеткен қызы қатарынан кем болмасын, кеўли өсик болсын,-деп бир кийерлик жыйынлық кийимин түўеллеп әперип қойған.

    Усылайынша еки тәрептен кийимлери түўелленген қыз узатылып келгеннен кейин көп ўақытқа шекем кийим алмайтуғын болған.

        Бес кийим төмендеги түрде таңланып әкелинеди:

1. Жағалы кийим: сырмақ шапан, жағалы, жеңи узын камзол, пальто сыяқлы жағалы кийимлердиң биреўи алынады;
2. Бас кийими ушын: сәўкеле таңланған, оған шамасы жетпегенлер 12 шереклик гежи орамал, жупқа орамалдың бирин таңлап әкеледи;
3. Көйлек. Көйлек ушын гейде жағасына нағыс салып тигилген таяр көйлек, шамасы жеткенлер-көк көйлек әкелсе, гейде «өзине шақлап тиктирип алар»,-деп көйлеклик, ҳасыл таўар әкелген.
4. Шапан ишинен кийилетуғын жеңсиз, нағыслы камзол да бес кийимниң бири ретинде таңланған.
5. Етик. Ертеде узатылатуғын қыз ушын арнаўлы етик тигетуғын усталарға буйыртпа берилип, қымбат телетинлерден етик тиктирилген. Бул етиклердиң реңи көбинесе қоңыр, қызыл болып, сыртқы қапталына нағыс кестеленген, өкшеси бийик етип исленген болып келеди.
       Гейде етиктиң орнына геўиш-мәси таңланған.

   Бес кийим бериў дәстүри ҳәзирги ўақытта да бар.
      Информатор Шылымбетова Алмагүл Айтжановна (1959-жылы туўылған, руўы найман, Ақмаңғыт аўылы) былай деп мағлыўмат береди:
.-Мен  1975-жылы узатылардан алдын күйеў тәрептен бес кийим әкелди: жағалы кийим есабында пальто, бас кийим ушын гежи орамал, иштен кийетуғын жемпер, көйлек ушын сол ўақытта бас көйлек орнына жүретуғын, сәнге айланған «кристалл» деп аталатуғын таўар ҳәм аяқ кийим ушын етик әкелди,-деди.

   Қыз бала жаңа өмир баслап, турмыс босағасын атлар алдында оған бес кийим таярланса, о дүньяға атланар алдында да ҳаял адамның кийими (кепини)-бес кийим болған.
.

Бул ҳаққында жазыўшы Жубатқан Муратбаев өзиниң «Қарақалпақ шежиреси» китабында (1994-жылы қайта басылып шыққан) төмендегише мағлыўмат береди:

«Ҳаял адамлардың кепини жоқарыда аталған («ер адамлардың кепини үш қабат болады») үш қабаттан басқа және еки қабаттан турады.
1). Хумар: орамал, шаш жабылады.
2). Хырқа. Геўде жапқыш. Еки ушы еки қолтыққа келтирилип омыраў жабылады. Шаш жапқан орамалдың ушы хырқаның астына келтириледи.
     Солай етип, ҳаяллардың кепини бес қабат болып, оны жипектен де ислеўге болады. Кепинди тийкарында тири жүргенде кийиўге болатуғын затлардан да тигиўге болады. Егер табылмаса кепинди бир қабат етиўге де болады. Және қалған үш бөлеги төмендегише болады:

1). Лифафа: Кепинниң ең сыртқысы. Лифафаның (сыртқы кепинниң) қаўсырарлықтай ени, бас-аяғын буўатуғындай аўысық узынлығы болыўы керек.
2). Изар: Кепинниң ишки қабаты. Изардың узынлығы адамның бас-аяғы менен бирдей болыўы керек.
3) Камис: көйлек. Көйлек еки қабат болып тек ортасындағы туйық жеринен бас сыярлықтай етип жыртылады. Узынлығы мойынның түбинен аяқтың ушына дейин болады. Бас шығаратуғын жерди еки ийинге қарай жыртқан жөн» (67-бет).

ЖЕНТ ТАҒАМЫ

      Қарақалпақ халқы көшпели ҳәм ярым көшпели турмыс кеширгенине байланыслы азық-аўқатты узақ мүддет сақлаў, қолайлы таярлаў ҳәм тасыўға бейимлескен. Алыс жол сапарларына шыққанда, ямаса егин далалары, шарўашылықта мийнет етиўине байланыслы торақ, кептирилген гөш, қазы, жент,  қақланған жемислер ҳәм т.б. дүзде тойымлылық беретуғын тағамларды өзлери менен бирге алып жүрген.

          ЖЕНТ~түркий тиллес халықлар ишинде қарақалпақ, қазақ, башқурт халықларында ушырасады. Ҳәр халықтың жасаў шараяты, климаты, тәбияты, миллий өзгешелигине сәйкес жентти таярлаўда да бир-биринен парық қылады.
        Қарақалпақ халқында жент таярлаў ушын тары, қант қумшекер), сары май ҳәм сүт өнимлери (гейде иримшикте қосылып) алынады.
       Ертедеги халқымыздың жентти таярлаў усыллары күтә әпиўайы болып:  Сөкти ун (тақан) етип, муғдарына қарай қант араластырып, араласпаға сары майды қосып ийлейди. Соңынан араласпаны жүўери гүртиктей етип, ямаса торақтан исленген қуртқа уқсатып бөлеклеп кептирип қатырған. Айырым ўақытларда күнделикли шай менен ишиўге араласпаны кептирмей жумсақлаў түринде пайдаланған.

        Жент ҳаққында профессор, филология илимлериниң докторы Қаллы аға Айымбетов та өзиниң <<Өткен күнлерден елеслер>> [<<Қарақалпақстан>> баспасы, Нөкис, 1992-жыл, 46-бет]  китабында айтып өткен.
       Жент тағамы тойымлы ҳәм мазалы болғанлықтан Рамазан айында  сәҳәрликке таярлап пайдаланыў бойға күш-қуўат берип, күни бойы адамның тоқ болып жүриўине сеплигин тийгизеди.
       Жент тағамы~дәстүрханның шырайын шығаратуғын миллий асханамыздан орын алған тамақлардың бир түри. Сонлықтан, қарақалпақ халқының миллий байрамларында, нәрестелердиң шиллехана шашыўында, бесик тойларында дәстүрханға көрик бериўши тағам ретинде арнаўлы таярлап, жент қурамын және де байытып, оған кишмиш, пал қосып таярлап, мийманларға усынған.

       Жентти ҳәр ким өз таланты, шеберлигине сай өзинше түрли-түрли усылда таярлайды. Мәселен, жибитилген сөк пенен тақанды араластырып, басқа керекли қоспалары менен байытып таярлаў усылы да болған. Бундайда тақан сөктиң еки есеси муғдарында қосылады ҳәм сүт, я иримшик қосылып, пал менен бириктирилип, чак-чактай етип басым (преслейди)  етеди. Соң майда-бөлеклерге бөлип кептириледи, ямаса дәстүрханға тартады.

        Миллий тағамлар~тилсиз тарийх, ўақытлар өтиўи менен өзиниң тийкарғы мазмунын жойытпастан түрленип отырады. Жентти таярлаўда да ҳәзирги ўақытта ингредиенти байытылып, оған иримшик (творог), пал, тоңмай, ғоза дәни, кишмиш сыяқлы өнимлерди қосып араластырады. Таяр қоспаны ҳәр түрли фигуралы  қәлиплерге салып, 1,5--2 саат шамасы музлатқышқа салып қатырады, ямаса таярланған ўақытта-ақ шай менен дәстүрханға тартылады.

       Егер таяр тақан болмаған жағдайда сөктиң өзинен де жент таярлаўға болады. Буған да сары май, қант араластырып, пал менен қатырылады, соң қәлиплерге салып, ҳәр түрли формада бөлеклерге бөледи.
       Ҳәзирги ўақытта жент таярлаўда тақан, қантлы печенье, натураль түрдеги пал, қумшекер, сары май, сироп ҳәм қәлеўиңиз бойынша қақланған жемислерден де қосып таярлаўыңызға болады.

СУЎ СЕБЕР ТАҒАМЫ~ бул тағам қарақалпақ асханасында күтә ерте дәўирлерде болған. Суў себер тағамы халықтың көшип-қоныў дәўиринде, үй тиккенинде, байрамларда жаңа өмирди баслаў мазмунында таярланған. Бул тағамда ортаға гөшли тамақлар, шетине ҳәр қыйлы тағамлар жайластырылған. Тағамға суў қосылғанда "суўықлық кетсин, тәшўишлер усы суў менен жуўылып кетсин" ҳәм т.б. жақсы тилеклер тилейтуғын болған.
Суў себер тағамын көпшилик болып таярлаған. Суў себер тағамы бойынша мағлыўматларды Зухра Назарованың  <<Jayhun>>  Youtube каналынан алдық. Бул тағам ҳаққында мағлыўматлар толық емес, изленип толықтырыўды талап етеди. Егерде бул тағамның анық ингредиентлери табылca, мағлыўматларды толық жеткериўге тырысамыз.

Shahzoda Allamuratova

Балалығым.
Бәри де еле есимде,
Шомылғанымыз "Есим"ге.
Намазлыгерде қайтар-ек,
Барып алып песинде.

Кеттик "Хәуип"ке барайық,
Бир бирден сүңгип алайық,
"Қырқалақ" ойнап қалайық,
Дейип жүрген балалығым.

Саратанда күн турса қайнап,
Гә шомылып,гә "Қалақ" ойнап,
Қайтарсын  сүтилмек шайнап,
Үйге бетлеген балалығым.

Алтын тапқандай қууанып,
Қумнан көрсек жууаны,
Поррықтың да жууанын,
Шайнап өткен балалығым.

Бөлисип жарты нанды,
Қыздырып "Қашарман"ды,
"Ақ сүйек"пенен атырып таңды,
Қызық неткен балалығым.

Әуеле ойнап "Әуелемен",
Кейин "Ләңги" тебелеген,
Хештеңени елемеген,
Келмеске кеткен балалығым.

Аяққа "Ғуллығулық" жағып,
Маңлайымнан терлер ағып,
Жығылсам шаңымды қағып,
Жарысып өткен балалығым.

Борпаң жолда жууырып,
Жер танабын қууырып.
Кеште қырман сууырып,
Қол-қабыс болған балалығым.

Желкелдеп "Маңлай шашым",
Қууғанда турра қашып,
Услансам ишим ашып,
"Қууыспақ" ойнаған балалығым.

Киятырған бурыннан,
Ойын еди "Қурынбақ",
Тасада турып қырынлап,
Жасырынған балалығым.

Жақсыны бойға сиңирген,
"Шүллик" ойнап иңирде.
От берип "Түйесиңир"ге,
Күйдирип өткен балалвғым.

Түнеп "Қауын шертек"те,
"Жалғызақ дамба" жер бетте.
Шерди тарқатып ертекке,
Сырын шерткен балалығым.

Малға берип паңғалақ,
Кешкеше ойнап "Қаңғалақ".
Гә сүрнигип,гә қаңғалап,
Үйге жеткен балалығым.

"Төрт асық" болып жолдасым,
"Сақа"ға қуйып қорғасын.
"Әлши,тәййи,шик,бүк, омпа"сын,
Билип өткен балалығым.

"Спица","Мысмылтық" жасай,
Ойнап "Тақ-тақ" саймасай.
Музда қыздырып "Асай-масай",
Шана тепкен балалығым.

Қолдан соғып "Рогатки",
Подшипниктен "Самокат"ты.
Соннан көрип рәхәәтти
Теуип өткен балалығым.

Сым менен боп көп хәлек,
Жасау ушын дөңгелек,.
Дөңгелегим өңкелеп,
Зыр жууырған балалығым.

Тал шыбықты "Ат" қылып,
Кеуиллерди шад қылып.
Болмай хеш те жат қылық,
Тәртипли өткен балалығым.

Жолда жулып пәшекти,
Урыққа арқанлап ешекти,
Саяда ойнап "Көшпек"ти,
Көшип өткен балалығым.

Қумбыл болып хәптелеп,
Соғыу ушын "Пәтпелек".
"Пәтпелек"ти хәккелеп,
Ушырып өткен балалығым.

Той болса "үйден безип",
Қызық боларын сезип.
Шыбыққа бауырсақ дизип,
Жеп өткен балалығым.

Қызлар менен теуип "Теппек",
"Бекташ"ты да қатырып-ек.
Кейнинен "Маңлай шертпек"
Ойнап өткен балалығым.

Ойнар едик ертеректе,
"Ақ терекпе,көк терекпе".
"Бизден сизге ким керек?"- деп,
Сорап өткен балалығым.

Үйде "Қатыбыламық",
Дүзде терип қарамық.
Жан-жағына қаранып,
Собық жеген балалығым.

Бийсенбай Баимбетов.
Нөкис қаласы.

Қашарман топ
***
Мийрас, ата-бабадан,
Түс алмақта - жаңадан,
Он бир, он бир баладан,
Тең екиге бөлинип,
Кел ойнайық қашарман.

Дәстеклерди сазлаймыз,
Тәртипти хеш бузбаймыз,
Наўрыз тойын тойлаймыз,
Қоллап турсын аламан,
Кел ойнайық қашарман.

Көрсет епшил хәрекет,
“Хәрекетте- берекет”,
Мазмуны, жақын “крикет”.
Дейди оннан кеп шыққан,
Кел ойнайық қашарман.

Төрт мың жылдан армаған,
Тарийхың бар жаңлаған,
Бир тамаша сайыс бол,
Шаңыңда қалсын “бейсбол”,
Кел ойнайық қашарман.

“Даў”лар алып тынбастан,
Өткир болып алмастан,
Қарсыласты, шалмастан,
Хеш ғыррамлық қылмастан,
Кел ойнайық қашарман.

Миллий -ойын арқалы,
Сана-сезим артады,
Ден-саўлығым арқаўы,
Жигерлилер-байқаўы,
Орын алың- қатардан,
Кел ойнайық қашарман.

Акшолпан Аманияз

Ал енди кимниң есинде қалған болса даўам еттириўи мүмкин.
Сол дәўирлерде  "ҳә, ойының  осылғыр"--деп талай рет дәкки жеп жүрдик. Себеби, еси-дәртимизди ойын алып, кепшикке жумсаса шөккишти, елеўишке жумсаса шәйнекти әкелип берип,  не айтқаны мына қулақтан кирип, ана қулақтан шығып кетеди.
Сол ойынлардың---мәселен, ләңгиниң аяқ мускуллерине, ал бес тастың қол моторикасының жақсыланыўына, нышананы дәл гөзлей алыў  қәбилетиниң артыўына  (мен билмеген басқа да факторлар болыўы мүмкин)  көп пайдасы болған екен.  Өткен "шымшық қашты" атлы постымды қоллап-қуўатлаған  бәршеге миннетдаршылық билдиремен. Өйткени, бул ата-бабаларымыздан бизге қалған миллий мийраслардың бир кишкене бөлеги сиз әзийзлердиң тек есиңизде ғана емес, жүрегиңизде де сақланып қалғаны қуўандырды.
Қәне дослар, балалықтың шийрин мәўритлерине және бир рет қайтайық,  келиң "бес тас" ойнаймыз!

Қундыз Жумағалиевадан

P.s: Қарақалпақ халқында миллий балалар ойынларының 200 ден аслам түри бар. Миллий балалар ойынлары Пердебай Шылмановтың  <<Миллий балалар ойынлары>> илимий изертлеў мийнетинде [<<Қарақалпақстан>>, 1996-жыл] кең түрде түсиник берип айтып өтилген. Бекташ ойынының қағыйдалары ҳаққында да автор түсиник бере отырып:--"Бекташ ойыны қызлардың көриў қәбилетин жақсылаўда әҳмийетли екенлигин де айтып өтеди.

Футбол Әййемги түрклер ойыны ма?

Бул туўралы түрик-оғыз тайпаларының шежиреси – «Қорқыт ата” китабында жазылған.

Айрым изертлеўши тарийхшылардың мийнетине сүйенсек, ерте орта әсирде өмир сүрген көплеген түрик тарийхшылары өз шығармаларында топ пенен ойналатуғын ойынлар туўралы көп мәрте жазған. Олар оны «тепик» ямаса «тепюк», яғный аяқ пенен тебиў деп атаған.
Атап айтсақ, бул бойынша Уллы түрик тарийхшысы, түрк илимпазы Махмуд Қашқарий «Divânu Lügati`t-Türk» («Түрик тилиниң сөзлиги») атлы китабында  жазған. «Тепик» ойынының мақсети ҳәзирги футболдың мақсетинен өзгеше қатты сәўлелене қоймаған. Тарийхшының суўретлениўинше, ойыншыларға топты қол менен услаўға (тыйым) салынған. Ойынның шәрти ескертиў бирилиўи, ойнаған және ойыншылар топты майданшадан ойын ўақтында  шығармаўға ҳәрекет қылған .
«Тарийх-и-Темур» мийнетинде  түркилер тепик ойынын Әмир Темур ўақытында да, ойнағаны туўралы анықлаған . Ол заманларда топ қозының терисинен исленип, иши ҳаўаға толтырылған екен.
Сондай-ақ, Орта Азия түриклерин де қос команда арасында ойналатуғын айрықша ойын болғаны белгили. Команданың бөлиминде ерлер менен ҳәм ҳаяллар да кирген. Олар топты аяқ пенен және бас пенен урып, қарсыласының
дәрўазасына киргизиўге умытылған.
Буннан бөлек, әййемги ата-бабаларымыз ҳәзирги поло ойынын да, ойнаған. Оны шөген деп атаған. Сонымен қатар көкпар да әййемги көшпеншилерден бүгинги күнге шекем жеткен ойын. Шахмат, тоғыз-қумалақ, хан дойбысы, коньки (мәнерлеп сырғанаў) т.б. қатарлы бүгинги заманға шекем үзилмей  ойналып киятырған ойынлардың бири.

Тарийхқа_нәзер каналынан, Facebook